Một góc kiểm hàng nhập ở tiệm ngọc chỉ cần một bàn sáng, một nguồn đèn trung tính, kính lúp 10x, đèn pin, cân điện tử có độ chia 0,01 gam kèm bộ cân thuỷ tĩnh, và một đèn cực tím dùng trong chỗ tối; có điều kiện thì thêm khúc xạ kế. Bộ dụng cụ này giúp lọc hàng, phát hiện món khác thường và loại những đá rõ ràng không phải jadeite, nhưng không thay được giám định trong phòng thí nghiệm khi cần kết luận về bơm keo.
Bài viết cho người bán muốn tổ chức việc nhận hàng bài bản hơn. Phần nhận biết bằng mắt dành cho người mua đã có ở các trang khác; ở đây là trình tự làm việc của người nhận hàng, cách bố trí chỗ kiểm, cách ghi kết quả và chỗ nào phải dừng lại để gửi giám định.
Vì sao cần một góc kiểm riêng, không kiểm ngay trên quầy bán
Kiểm hàng đòi hỏi ánh sáng ổn định, mặt bàn sạch, không bị khách hay việc bán hàng xen ngang. Kiểm trên quầy bán, giữa đèn vàng trang trí và người qua lại, rất dễ bỏ sót hoặc nhìn sai màu.
Góc kiểm riêng cũng là nơi hàng chưa kiểm nằm chờ, tách khỏi hàng đã bày. Đây là nguyên tắc chống lẫn hàng quan trọng: món chưa kiểm không bao giờ đi thẳng từ túi nhà cung cấp lên quầy.
Không cần nhiều chỗ. Một góc bàn gần cửa sổ, một tấm thảm xám trung tính, một ngăn kéo khoá được để giữ hàng chờ là đủ cho tiệm nhỏ. Điều quan trọng là mọi lần kiểm diễn ra ở cùng một chỗ, cùng một ánh sáng, để kết quả các lần so được với nhau.
Người kiểm cũng nên cố định, hoặc ít nhất được dạy cùng một trình tự. Hai người kiểm theo hai cách khác nhau thì sổ ghi khó so sánh, và những món khác thường dễ lọt qua giữa hai cách làm.
Bộ dụng cụ tối thiểu và việc của từng thứ
Danh sách dưới đây không nêu hãng, chỉ nêu loại và yêu cầu cơ bản:
- Đèn trung tính có nhiệt độ màu gần ánh sáng ban ngày, đặt cố định. Dùng để xem màu thật và để chụp ảnh hồ sơ.
- Đèn pin ánh trắng chùm hẹp, để soi xuyên món đồ, xem vết nứt, vân bông và màu có đọng theo khe không.
- Kính lúp 10x loại ba thấu kính, để xem bề mặt: vết rỗ, khe nứt, độ bóng, dấu vết mài.
- Cân điện tử độ chia 0,01 gam, kèm giá treo và cốc nước để cân thuỷ tĩnh, ước tỷ trọng.
- Đèn cực tím sóng dài, dùng trong hộp tối hoặc phòng tối, kèm kính bảo vệ mắt.
- Khúc xạ kế cho đá quý, kèm dung dịch tiếp xúc, nếu tiệm có người được hướng dẫn dùng.
- Kính lọc màu loại hay dùng cho đá xanh và kính phổ cầm tay, là dụng cụ bổ sung, cần kinh nghiệm để đọc.
- Thước kẹp để đo kích thước, và sổ hoặc bảng tính ghi kết quả theo mã món.
Phần lớn tiệm chỉ cần năm thứ đầu cộng thước kẹp. Khúc xạ kế và kính phổ hữu ích nhưng đòi hỏi học cách dùng; mua về mà không dùng đúng thì dễ cho kết quả sai hơn là không có.
Trình tự kiểm một món khi nhận hàng
Trình tự đi từ phép kiểm không chạm nước, không cần tối, tới phép kiểm cần chuẩn bị hơn. Mỗi bước ghi ngay kết quả vào dòng của món trong sổ.
- Gán mã, chụp ảnh hai mặt dưới đèn trung tính có thước bên cạnh.
- Cân khối lượng trong không khí, đo kích thước bằng thước kẹp.
- Soi xuyên bằng đèn pin: ghi vết nứt, vân bông, xem màu có tụ theo đường nứt hay ranh hạt như mạng lưới không.
- Xem bề mặt bằng kính lúp: tìm vết rỗ hay khe dạng mạng nhện, chỗ bóng như nhựa, chất lấp trong khe.
- Cân thuỷ tĩnh nếu món đủ lớn và không gắn kim loại, tính tỷ trọng.
- Đo chiết suất bằng khúc xạ kế nếu có, với món có mặt đủ phẳng hoặc dùng cách đo điểm trên mặt cong.
- Soi dưới đèn cực tím trong chỗ tối, so với một món mẫu đã biết kết quả đặt cạnh.
- Tổng hợp: ghi "không thấy dấu hiệu khác thường" hoặc liệt kê dấu hiệu, và quyết định món đi tiếp đâu: gửi giám định, chờ lô, hay trả lại.
Câu kết luận ở bước cuối không bao giờ là "hàng A". Dù mọi phép kiểm đều bình thường, kết quả kiểm nhanh chỉ đủ để nói không thấy dấu hiệu khác thường, chưa đủ để kết luận món đó chưa xử lý.
Tỷ trọng và chiết suất: hai con số giúp loại đá khác
Hai phép đo người bán tự làm được và có giá trị nhất là tỷ trọng và chiết suất. Bảng dưới ghi khoảng tham khảo phổ biến trong tài liệu ngọc học; số đo thực tế có thể lệch chút ít tuỳ mẫu và dụng cụ.
| Loại đá | Tỷ trọng khoảng | Chiết suất khoảng | Ghi chú cho người kiểm |
|---|---|---|---|
| Jadeite | 3,30 – 3,38 | quanh 1,66 | Hàng đã bơm keo có thể nhẹ hơn một chút |
| Nephrite | 2,90 – 3,03 | quanh 1,61 – 1,62 | Nhẹ hơn jadeite rõ khi đo cẩn thận |
| Serpentine | khoảng 2,5 – 2,6 | quanh 1,56 | Mềm hơn, dễ xước |
| Thạch anh, quartzite nhuộm | khoảng 2,65 | quanh 1,54 – 1,55 | Hay gặp ở hàng màu xanh tươi đồng đều |
| Albite (thường gọi thuỷ mạt) | khoảng 2,6 | quanh 1,53 | Hay bị bán như jadeite trong suốt |
| Hydrogrossular | khoảng 3,3 – 3,5 | quanh 1,70 – 1,73 | Tỷ trọng gần jadeite, cần thêm chiết suất |
| Thuỷ tinh | rất rộng | rất rộng | Có thể có bọt khí tròn, vết đúc |
Công thức tỷ trọng khi cân thuỷ tĩnh: khối lượng trong không khí chia cho hiệu số giữa khối lượng trong không khí và khối lượng khi treo chìm trong nước. Món nhỏ vài gam cho sai số lớn, nên đo lặp vài lần, lau khô, loại bỏ bọt khí bám.
Như dòng hydrogrossular cho thấy, một con số riêng lẻ không đủ. Tỷ trọng và chiết suất cùng khớp với jadeite thì khả năng cao là jadeite, nhưng vẫn chưa nói gì về tẩy, bơm keo hay nhuộm.
Giới hạn của từng phép kiểm nhanh
Đèn cực tím. Nhiều loại keo dùng để bơm phát quang xanh trắng dưới cực tím sóng dài, nên đây là phép lọc hữu ích. Nhưng có hàng bơm keo gần như không phát quang, và có hàng chưa xử lý được đánh sáp lại phát quang nhẹ. Kết quả phát quang chỉ là lý do để gửi giám định, không phải kết luận.
Kính lúp. Vết rỗ dạng mạng nhện trên bề mặt hay gặp ở hàng đã tẩy axit, nhưng hàng mài bóng kỹ có thể che bớt, và một số hàng chưa xử lý có bề mặt không đều do kết cấu hạt. Người mới dễ đọc quá tay.
Đèn pin soi xuyên. Màu nhuộm hay đọng theo khe và ranh hạt, nhưng với hàng nhuộm khéo hoặc màu tối, đèn pin khó thấy. Màu tự nhiên cũng có thể phân bố theo dải, không đều.
Kính lọc màu. Một số thuốc nhuộm xanh làm đá hiện màu hồng đỏ qua kính lọc, trong khi jadeite xanh tự nhiên thường không như vậy. Nhưng nhiều loại thuốc nhuộm hiện nay không cho phản ứng này, nên không thấy đỏ không có nghĩa là không nhuộm.
Kính phổ cầm tay. Jadeite thường cho một vạch hấp thụ ở vùng tím quanh 437 nanomet, giúp nhận diện loại đá. Hàng nhuộm xanh có thể cho dải hấp thụ rộng ở vùng đỏ khác với phổ của màu tự nhiên. Đọc kính phổ cần luyện tập và nguồn sáng mạnh; người mới không nên dựa vào nó để kết luận.
Luyện mắt bằng bộ mẫu đã biết kết quả
Dụng cụ chỉ hữu ích khi người dùng đã quen với kết quả của nó trên hàng thật. Cách học nhanh nhất là dựng một bộ mẫu nhỏ gồm những món đã có giấy giám định rõ ràng: jadeite chưa xử lý ở vài màu và độ trong khác nhau, jadeite đã tẩy và bơm keo, jadeite nhuộm, nephrite, serpentine, thạch anh nhuộm, một mẩu thuỷ tinh. Bộ mẫu giữ riêng, không bán.
Mỗi người mới vào góc kiểm nên đi qua toàn bộ trình tự với từng mẫu, ghi kết quả của mình rồi so với giấy. Những chỗ lệch là chỗ cần học thêm: có thể cân thuỷ tĩnh chưa lau khô, có thể đọc chiết suất sai vạch, có thể mắt chưa quen bóng tối khi soi cực tím.
Bộ mẫu cũng dùng để kiểm dụng cụ. Thỉnh thoảng cân lại một mẫu đã biết tỷ trọng; nếu con số lệch xa so với lần trước, hãy xem lại cân, nước, giá treo trước khi nghi ngờ hàng mới. Một chiếc cân lệch có thể làm sai cả một đợt kiểm mà không ai biết.
Theo thời gian, nên bổ sung vào bộ mẫu những món khó từng gặp trong thực tế, kèm ghi chú vì sao chúng khó. Bộ mẫu dần thành tài liệu học nội bộ quý nhất của tiệm.
An toàn và giữ gìn hàng trong góc kiểm
Đèn cực tím có thể gây hại cho mắt và da khi nhìn trực tiếp hoặc chiếu lâu. Người kiểm nên đeo kính bảo vệ chặn tia cực tím, không chiếu đèn vào mắt người khác, và tắt đèn khi không dùng. Dùng trong hộp tối có nắp giúp vừa an toàn vừa nhìn rõ hơn.
Dung dịch tiếp xúc dùng với khúc xạ kế thường là hoá chất có hại khi hít hoặc dính da lâu. Dùng lượng thật nhỏ, đeo găng, làm nơi thoáng, lau sạch khỏi mặt đá ngay sau khi đo, và cất kín xa tầm tay trẻ em. Đọc hướng dẫn an toàn đi kèm sản phẩm trước khi dùng.
Với hàng, nguy cơ lớn nhất trong góc kiểm là rơi và va đập. Mặt bàn nên trải thảm mềm, cốc nước cân thuỷ tĩnh đặt ổn định, chỉ để một món trên bàn tại một thời điểm. Vòng đặt nằm, không dựng đứng. Sau khi cân nước, lau khô ngay trước khi cất.
Góc kiểm cũng cần an ninh như kho: hàng chờ kiểm để trong ngăn khoá, người không phận sự không vào. Đây là nơi hàng chưa có hồ sơ đầy đủ, nên cũng là nơi dễ thất lạc nhất nếu buông lỏng.
Câu hỏi thường gặp
Người bán mới có cần học ngọc học bài bản trước khi dùng các dụng cụ này không?
Không bắt buộc, nhưng một khoá học ngọc học cơ bản giúp rất nhiều, nhất là khi dùng khúc xạ kế và kính phổ. Người mới có thể bắt đầu với kính lúp, đèn pin, cân và đèn cực tím, luyện bằng những món đã có giấy giám định, rồi mới dùng thêm dụng cụ khác.
Có nên dùng bút thử kim cương hay máy đo nhiệt để kiểm ngọc không?
Các dụng cụ này được thiết kế cho kim cương và đá khác, không cho kết quả có ý nghĩa với jadeite. Cảm giác mát tay hay nóng tay cũng không phân biệt được ngọc thật với nhiều đá thay thế. Người bán nên dùng các phép đo như tỷ trọng, chiết suất.
Có thể cân thuỷ tĩnh vòng ngọc đã bọc vàng không?
Không cho kết quả đúng, vì kim loại có tỷ trọng rất khác ngọc và làm sai con số. Với món đã gắn kim loại, người bán chỉ dựa vào soi, kính lúp, cực tím và giấy giám định. Đây là một lý do nên kiểm và giám định trước khi đưa ngọc đi gắn ổ.
Mẫu đối chiếu cho đèn cực tím nên chuẩn bị thế nào?
Chọn vài món nhỏ đã có giấy rõ ràng: một món chưa xử lý, một món đã bơm keo, một món nhuộm nếu có. Giữ riêng làm mẫu, không bán. Khi soi món mới, đặt mẫu cạnh để so độ phát quang trong cùng điều kiện, giảm sai do mắt quen dần với bóng tối.
Kiểm nhanh thấy bình thường thì có cần gửi giám định nữa không?
Tuỳ nhóm hàng. Với món giá trị cao, món màu dễ bị nhuộm, hay món bán kèm cam kết riêng, vẫn nên gửi giám định vì kiểm nhanh không phát hiện được mọi trường hợp bơm keo hay nhuộm. Với hàng nhỏ bán theo kiểm mẫu lô, kết quả kiểm nhanh giúp chọn mẫu đúng hơn.
Ghi kết quả kiểm nhanh vào sổ như thế nào cho dễ dùng?
Mỗi phép kiểm một cột: khối lượng, kích thước, tỷ trọng, chiết suất, phát quang, ghi chú kính lúp và đèn pin. Thêm cột quyết định cuối và cột kết quả giám định khi có. Đặt hai cột cạnh nhau giúp người kiểm thấy phép nào của mình hay đúng, phép nào hay lệch.