Tủ và két cho quầy ngọc cần đáp ứng ba việc mà tủ vàng ít phải lo: mỗi món ngọc nằm trong một ô lót mềm riêng để không cọ vào nhau, ánh đèn tủ không làm nóng và không làm màu ngọc trông khác thật, và có một thứ tự cất – bày hàng cố định để cuối ngày nhìn khay là biết thiếu món nào. Khoá tốt và két nặng là cần, nhưng một chiếc vòng bị trầy vì nằm chung khay với nhẫn kim cương, hay một mặt dây bị bỏ quên trên khay xem hàng qua đêm, đều là những thiệt hại không cần kẻ trộm.
Bài này dành cho người đang bày hay sắp bày quầy ngọc, đặc biệt là tiệm vàng thêm một tủ ngọc, nơi thói quen bày vàng dễ được bê nguyên sang ngọc. Bài không giới thiệu hãng tủ hay hãng két, chỉ nêu tiêu chí để người bán tự đánh giá thứ mình đang có.
Ngọc cần tủ khác tủ vàng ở chỗ nào
Vàng mềm, dễ trầy nhưng trầy thì đánh bóng lại được, và vàng không vỡ. Ngọc jadeite cứng hơn nhiều, độ cứng khoảng 6,5 đến 7 trên thang Mohs, nên ít bị kim loại làm trầy; nhưng ngọc lại có thể bị trầy bởi những thứ cứng bằng hoặc hơn nó: hạt bụi thạch anh trong cát bụi, đá thạch anh, đá sapphire, kim cương trên các món trang sức khác. Hai chiếc vòng ngọc va vào nhau cũng có thể sứt mép. Vì vậy khay để vàng xếp chồng nhiều món, thậm chí đổ chung vào hộp, là cách không dùng được cho ngọc.
Ngọc cũng không chịu được va đập mạnh như vàng. Một khay vàng rơi xuống sàn thì nhặt lên là xong; một khay ngọc rơi là có thể có món nứt. Vì thế chiều cao tủ, độ chắc của ngăn kéo, cách cầm khay khi di chuyển đều đáng nghĩ tới.
Điểm khác thứ ba là ánh sáng. Màu và độ trong của ngọc thay đổi theo ánh đèn rõ hơn vàng rất nhiều. Một tủ đèn quá vàng hay quá xanh làm ngọc trông khác lúc khách mang về nhà, và đó là nguồn của nhiều lời phàn nàn "về nhà thấy không giống". Tủ ngọc tốt là tủ cho khách thấy gần nhất với màu thật, không phải tủ làm ngọc đẹp nhất.
Khay và ô: mỗi món ngọc một chỗ
Khay có ô hoặc rãnh riêng cho từng món. Vòng nằm trên đế tròn hay trong rãnh, mặt dây nằm trong ô nhỏ có lót, hạt chuỗi nằm trên máng. Không để hai món chạm nhau. Số ô trên khay cũng là số món tối đa của khay đó, giúp đếm nhanh.
Lót bằng vật liệu mềm, ít bụi. Nhung, nỉ hay da lộn là lựa chọn phổ biến. Lót bị bạc, dính bụi cát thì thay; một lớp lót bẩn chứa hạt cứng có thể làm trầy ngọc khi kéo món ra vào nhiều lần.
Tách ngọc khỏi trang sức có đá cứng. Nếu tiệm bán cả nhẫn kim cương, sapphire hay đá có góc cạnh, xếp chúng ở khay khác. Một nhẫn kim cương đặt nằm nghiêng trong khay vòng ngọc là đủ để lại vết xước trên mặt vòng sau vài lần chạm.
Khay xem hàng khác khay trưng bày. Khay đặt trong tủ là khay trưng bày; khay đặt ra mặt quầy cho khách xem là khay riêng, nhỏ, ít ô. Không mang cả khay trưng bày hai chục món ra quầy, vì đó là lúc dễ rối và dễ tráo nhất.
Ô nào có mã nấy. Sổ kho ghi ô số mấy trong khay nào đang chứa mã món nào. Khi món được bán hay chuyển chỗ, sửa sổ ngay. Nhìn một ô trống mà sổ ghi có hàng là tín hiệu cần kiểm ngay.
Đèn tủ trưng bày: đủ sáng, không nóng, không đánh lừa màu
Ngọc cần ánh sáng để khách thấy độ trong và màu, nhưng ánh sáng trong tủ kín cũng sinh nhiệt. Các loại bóng cũ toả nóng nhiều có thể làm không khí trong tủ ấm lên đáng kể sau nhiều giờ. Ngọc jadeite tự nhiên chịu nhiệt ở mức đó không sao, nhưng hàng đã qua xử lý bằng keo hay nhuộm có thể nhạy hơn với nhiệt kéo dài, và không khí nóng khô cũng không có lợi cho các món có dây đeo, dây xâu hạt. Đèn LED loại tốt ít toả nhiệt là lựa chọn hợp lý cho tủ ngọc.
Về màu, nên chọn đèn có nhiệt độ màu trung tính, gần ánh sáng ban ngày, và chỉ số hoàn màu cao để màu ngọc hiện ra gần với thực tế. Đèn quá ấm làm ngọc xanh trông ngả vàng hoặc làm ngọc tím nhạt mất màu; đèn có ánh xanh mạnh lại làm ngọc xanh trông đậm hơn thật. Một số tiệm lắp thêm đèn chiếu từ dưới khay lên để ngọc sáng rực; ánh sáng xuyên đó làm ngọc trông trong hơn nhiều so với khi đeo trên tay, nên nếu có dùng thì cho khách xem thêm dưới ánh sáng thường.
Cách kiểm đơn giản là mang một món ngọc từ tủ ra cửa, nhìn dưới ánh trời gián tiếp, rồi đặt lại vào tủ. Nếu thấy chênh nhiều, đèn tủ đang kể một câu chuyện khác với thực tế. Người bán trung thực nên chỉnh đèn cho tới khi chênh lệch ở mức khách chấp nhận được, và vẫn chủ động mời khách xem lại dưới ánh sáng tự nhiên trước khi quyết định mua.
Khoá tủ, chìa khoá và người giữ chìa
Ở tiệm nhỏ, khoá tủ thường hỏng không phải vì kẻ trộm mà vì chìa khoá nằm sẵn trên tủ cả ngày. Vài quy ước nên có:
- Tủ trưng bày luôn khoá khi không có người đứng ngay trước nó, kể cả trong giờ mở cửa. Mở tủ lấy hàng xong thì khoá lại, không để mở "một lát".
- Chìa khoá đeo trên người người đứng quầy, không cắm sẵn trong ổ, không để trong ngăn kéo quầy.
- Số bộ chìa có hạn và có danh sách ai đang giữ. Nhân viên nghỉ việc thì thu lại chìa; mất chìa thì thay ổ, không chỉ làm thêm chìa.
- Két qua đêm có mã hoặc chìa riêng, chỉ chủ tiệm và một người được giao giữ. Không ghi mã két trên giấy dán gần két.
- Khi giao ca, người ca trước bàn giao chìa cùng lúc với bàn giao số món trong tủ, có chữ ký hay tin nhắn xác nhận.
Nghe thì cứng nhắc, nhưng chính những quy ước này giúp khi có món thiếu, người ta biết khoảng thời gian nào tủ đang mở và ai đang giữ chìa, thay vì nghi ngờ cả tiệm.
Két cất ngọc qua đêm: những tiêu chí nên xem
Không phải tiệm nào cũng cần một chiếc két lớn. Hàng ngọc gọn, nên một chiếc két vừa phải có tổ chức bên trong tốt thường hữu ích hơn một chiếc két to mà bên trong là một khoảng trống.
| Tiêu chí | Vì sao quan trọng với ngọc | Câu hỏi khi chọn |
|---|---|---|
| Neo cố định | Két nhỏ không neo có thể bị bê đi nguyên khối | Két có lỗ neo xuống sàn hay vào tường không? |
| Khả năng chịu lửa | Ngọc chịu nhiệt tốt hơn giấy, nhưng hồ sơ, giấy giám định, dây đeo thì không | Két có thông số chịu lửa không, trong bao lâu? |
| Ngăn kéo có lót | Ngọc không nên đổ chung vào một ngăn trống | Có ngăn, khay rút ra được để xếp ô lót mềm không? |
| Kích thước bên trong | Phải chứa vừa các khay trưng bày mà không phải dồn món | Khay của tiệm có bỏ vừa ngăn không, hay phải tháo hàng ra? |
| Cách mở | Ảnh hưởng tới việc ai mở được và có ghi lại lần mở không | Khoá cơ, mã số hay khoá điện tử có lưu lịch sử mở? |
Dù két nào, đừng biến két thành chỗ để mọi thứ: tiền mặt, giấy tờ nhà, hàng ngọc lẫn lộn. Mỗi ngăn một loại, hàng ngọc trong túi hay khay có mã, để sáng hôm sau lấy ra là đếm được ngay.
Thứ tự cất hàng cuối ngày và bày hàng đầu ngày
Một thứ tự cố định giúp người mới làm cũng không bỏ sót. Gợi ý cho cuối ngày:
- Kiểm mặt quầy và chỗ thử vòng: không còn khay xem hàng nào nằm ngoài, không còn món nào trên khăn lót.
- Lấy từng khay trưng bày ra khỏi tủ, nhìn ô trống, đối chiếu với sổ bán và phiếu xuất trong ngày.
- Ghi số món trên mỗi khay vào sổ kiểm cuối ngày, ký tên người cất.
- Cất khay vào két theo thứ tự quen thuộc; món giá trị cao để trong ngăn riêng.
- Khoá két, kiểm lại tủ trưng bày đã trống, bật hệ thống báo động nếu có.
- Sáng hôm sau làm ngược lại: mở két, đếm số món trên mỗi khay so với sổ tối qua, rồi mới bày lên tủ.
Nhiều tiệm nhỏ để ngọc qua đêm ngay trong tủ trưng bày cho đỡ công. Đó là lựa chọn của từng tiệm, nhưng ít nhất bước đếm cuối ngày vẫn nên làm, vì một món thiếu phát hiện trong ngày dễ tìm lại hơn rất nhiều so với phát hiện sau một tuần.
Bụi, ẩm và hoá chất trong tiệm
Những thứ làm hại ngọc trong tiệm thường là những thứ rất đời thường. Bình xịt lau kính dùng hằng ngày, nếu xịt khi tủ đang mở, có thể bám lên mặt ngọc và lên dây đeo. Nước hoa, keo xịt tóc của người đứng quầy cũng vậy. Thói quen tốt là lau kính khi tủ đã đóng, xịt vào khăn chứ không xịt thẳng lên mặt kính gần khe hở.
Bụi cát trong không khí, nhất là tiệm mặt đường, có chứa hạt thạch anh nhỏ. Lau ngọc bằng khăn bám bụi khô là kéo những hạt đó trên mặt đá. Nên thổi hay chải nhẹ bụi trước, rồi mới lau bằng khăn mềm sạch hơi ẩm, và giặt khăn lau thường xuyên.
Độ ẩm thì ngọc jadeite chịu tốt, nhưng hộp gỗ, túi vải, dây đeo, giấy giám định thì không. Mùa nồm ở miền Bắc, giấy trong két có thể ẩm mốc nếu két kín mà không có gói hút ẩm. Một vài gói hút ẩm thay định kỳ trong két và trong tủ đủ giữ cho giấy tờ, dây đeo và hộp đựng không xuống cấp.
Câu hỏi thường gặp
Có thể để vòng ngọc và nhẫn kim cương chung một khay không?
Không nên. Kim cương và sapphire cứng hơn ngọc nhiều, có thể làm trầy mặt vòng khi chạm. Ngọc nên ở khay riêng, mỗi món một ô lót mềm, tách khỏi trang sức có đá cứng.
Đèn tủ màu vàng ấm có làm ngọc đẹp hơn không?
Đèn ấm có thể làm một số món trông ấm áp hơn nhưng cũng làm màu ngọc lệch so với thực tế. Nên dùng đèn trung tính, hoàn màu tốt, và mời khách xem lại dưới ánh sáng tự nhiên để tránh cảm giác về nhà thấy khác.
Tiệm nhỏ có cần két sắt riêng cho ngọc không?
Không nhất thiết riêng, nhưng hàng ngọc nên có ngăn riêng, có lót, có túi hay khay mã hoá trong két, không đổ chung với tiền mặt hay giấy tờ. Két nhỏ thì nên neo cố định xuống sàn hoặc tường.
Lau vòng ngọc trong tủ bằng gì là an toàn?
Thổi hoặc chải bụi trước, rồi lau bằng khăn mềm sạch hơi ẩm, sau đó lau khô. Không lau khô ngay khi mặt ngọc còn bụi cát và không dùng chất tẩy mạnh hay nước lau kính xịt trực tiếp lên ngọc.
Có cần đếm hàng mỗi tối nếu tiệm có camera?
Có. Camera giúp xem lại khi đã biết có chuyện, còn đếm cuối ngày giúp biết có chuyện ngay trong ngày. Hai việc bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Ngọc để lâu trong tủ kín có bị khô hay mất màu không?
Ngọc jadeite tự nhiên rất bền và không mất màu vì nằm trong tủ. Thứ cần để ý là nhiệt từ đèn cũ với hàng đã qua xử lý, cùng độ ẩm làm hỏng dây đeo, hộp gỗ và giấy giám định đi kèm.