Những chữ như pha lê chủng, băng chủng, nhu chủng, lục đế vương, tím xuân là từ đánh giá chất lượng của chợ ngọc, không phải tên loại đá và không có một thang chuẩn chung; người bán chỉ nên dùng chúng như nhận xét của tiệm, có căn cứ nhìn thấy được, và luôn đặt sau tên đá và tình trạng xử lý. Một món hàng B trong suốt vẫn có thể được người bán khen là băng chủng, và đó chính là chỗ chữ đánh giá biến thành chữ đánh lừa.
Từ chủng và màu làm lời rao sinh động, khách quen chợ ngọc cũng tìm theo chúng. Vấn đề là chúng rất dễ bị đẩy lên một bậc: món nhu chủng thành băng chủng, màu xanh tươi thành đế vương. Bài này giúp người bán dùng những từ ấy cho đúng chỗ, đúng mức, và không để chúng thay thế thông tin quan trọng hơn.
Từ chủng và màu là ngôn ngữ đánh giá, không phải tên đá
Chủng trong chợ ngọc nói về độ mịn và độ trong của kết cấu, thuỷ nói về độ trong, sắc nói về màu, địa nói về nền. Đây là những khái niệm người buôn ngọc dùng để mô tả và định giá jadeite, phần lớn bắt nguồn từ cách nói của chợ ngọc người Hoa. Chúng không phải tên khoáng vật, không phải nhóm xử lý.
Vì thế một món có thể được gọi đầy đủ là: ngọc jadeite, không phát hiện xử lý (hàng A), chủng nhu, màu xanh nhạt đều. Thứ tự này có ý nghĩa. Hai phần đầu là thông tin khách phải biết; phần sau là nhận xét của tiệm về vẻ đẹp. Khi đảo thứ tự, ví dụ rao vòng băng chủng xanh mướt và để chữ hàng B ở cuối mô tả, khách đọc thấy lời khen trước, thông tin sau, và nhớ lời khen.
Một điểm nữa: các chữ chủng, màu chỉ dành cho jadeite. Dùng chữ băng chủng cho thạch anh trong hay albite là mượn uy tín của jadeite cho một loại đá khác, dù không nói thẳng nó là jadeite. Với đá khác, hãy tả trực tiếp: trong, đục, đều màu, có vân, không cần mượn thang của jadeite.
Các từ hay bị dùng quá tay
Bảng dưới gom những từ thường thấy trong lời rao, nghĩa phổ biến trong nghề, và cách người bán dùng có trách nhiệm. Nghĩa của từ có thể khác nhau giữa các chợ và các tiệm.
| Từ | Nghĩa phổ biến trong nghề | Dùng có trách nhiệm |
|---|---|---|
| Pha lê chủng | Bậc kết cấu mịn và trong nhất, rất hiếm | Chỉ dùng khi món thực sự trong như thuỷ tinh, tốt nhất có người giám định hay chuyên gia độc lập nhận xét tương tự |
| Băng chủng | Trong như băng, kém pha lê chủng một bậc | Không dùng cho món chỉ hơi trong; mô tả kèm điều kiện ánh sáng khi đánh giá |
| Nhu chủng, đậu chủng | Kết cấu thô hơn, ít trong hơn, phổ biến | Dùng thẳng thắn, không né; đây là bậc của đa số hàng trên thị trường |
| Lục đế vương | Màu xanh lục đậm, tươi, đều, thường kèm độ trong tốt | Rất hiếm; tránh dùng như từ khen chung cho mọi màu xanh đẹp |
| Dương lục, tươi lục | Màu xanh tươi sáng | Mô tả màu, không ngầm định giá trị cao |
| Tím xuân | Jadeite màu tím nhạt | Ghi kèm tình trạng xử lý vì màu tím cũng có thể là nhuộm |
| Hồng phỉ, hoàng phỉ | Jadeite màu đỏ, cam, vàng, thường ở phần gần vỏ đá | Ghi kèm tình trạng xử lý vì có màu do nhuộm hoặc nung |
| Phiêu hoa | Nền trong có vệt màu như hoa trôi | Mô tả hoa văn, không cần thêm từ cấp bậc |
Bảng chỉ là khung tham khảo. Điều quan trọng là người bán hiểu mình đang dùng từ đánh giá, và từ đánh giá thì cần được dùng tiết chế, có căn cứ nhìn thấy.
Không có thang chuẩn chung, nên phải nói đó là đánh giá của tiệm
Khác với kim cương có thang màu, thang độ sạch được nhiều phòng giám định dùng, jadeite chưa có một thang chủng và màu được thống nhất rộng rãi. Một số phòng giám định có ghi nhận xét về màu hay độ trong, nhưng phần lớn giấy giám định chỉ kết luận loại đá và xử lý. Hai tiệm có thể gọi cùng một món bằng hai bậc khác nhau mà không ai sai theo nghĩa kỹ thuật.
Chính sự thiếu thang chuẩn khiến người bán dễ trượt lên một bậc. Không có ai đo để chỉ ra rằng món này chưa tới băng chủng. Vì vậy, người bán có trách nhiệm nên ghi rõ đây là nhận xét của tiệm, ví dụ: tiệm đánh giá chủng nhu tới băng, độ trong khá dưới ánh sáng ban ngày. Cách viết này nghe khiêm tốn hơn, nhưng đáng tin hơn.
Cũng không nên nói hay ngụ ý rằng giấy giám định xác nhận bậc chủng hay màu, khi giấy không ghi điều đó. Đây là một lỗi phổ biến: rao băng chủng có giấy, khiến khách tưởng giấy chứng nhận chữ băng chủng.
Màu ngọc thay đổi theo ánh sáng, nên tả màu phải kèm điều kiện
Màu jadeite thay đổi rõ theo nguồn sáng. Dưới đèn vàng, màu xanh có thể ấm và đậm hơn; dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, màu trung thực hơn; đèn chiếu từ phía sau làm món trông trong hơn thực tế. Một chữ lục đế vương viết khi nhìn dưới đèn tủ có thể không còn đúng khi khách mang ra ngoài trời.
Người bán tả màu nên nói kèm đã nhìn dưới ánh sáng nào, và tốt nhất là đánh giá màu dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp hoặc đèn trắng trung tính. Lời mô tả trong bài đăng nên khớp với ảnh và video, và ảnh nên chụp trong cùng điều kiện đó. Cách chụp, quay chi tiết là phần việc riêng; ở đây chỉ cần nhớ chữ tả màu và ảnh phải nói cùng một điều.
Đừng tả màu bằng những cụm không kiểm được như màu như ngọc vua đeo, màu hiếm có một không hai. Mô tả tốt dùng từ khách hình dung được: xanh lục đậm, đều màu, có vệt trắng nhỏ gần mép.
Chủng và màu không thay được thông tin xử lý
Hàng B được tẩy axit để bỏ phần màu xỉn, rồi bơm keo để lấp kết cấu, nên thường trông trong hơn và sạch màu hơn món gốc. Hàng C được nhuộm để có màu tươi. Vì vậy, chính những món đã xử lý lại dễ trông như băng chủng hay màu đẹp. Một lời rao chỉ nói chủng và màu mà không nói xử lý gần như đẩy khách vào hiểu lầm.
Quy tắc đơn giản: trong bất kỳ câu nào có từ chủng hay từ màu cấp cao, phải có thông tin xử lý ở gần, không phải ở cuối bài hay trong phần xem thêm. Ví dụ giả định: vòng jadeite đã tẩy và bơm keo (hàng B), trông trong như băng. Câu này khen được vẻ ngoài mà không để khách hiểu sai về giá trị.
Với món đã xử lý, người bán cũng có thể chọn không dùng từ chủng, vì bậc chủng vốn là thước đo cho kết cấu tự nhiên của đá. Khen kiểu dáng, độ bóng, tay nghề chạm thường là cách khen hợp lý hơn cho hàng xử lý.
Khi khách quen chợ hỏi theo chủng và màu
Có những khách đã đọc nhiều, đã đi chợ ngọc, và vào tiệm hỏi thẳng: có vòng băng chủng không, có món lục đế vương không. Đây là lúc người bán dễ chiều theo nhất, vì khách đã đặt sẵn tên gọi họ muốn nghe.
Cách trả lời tử tế là đưa món gần nhất với mô tả của khách, nói thẳng tiệm đánh giá nó ở bậc nào, và vì sao. Nếu tiệm không có món đạt bậc khách tìm, nói không có. Khách hiểu nghề thường tự đánh giá được, và họ đánh giá người bán qua chỗ người bán có dám nói món của mình chưa tới bậc đó hay không.
Nếu khách gọi một món bằng bậc cao hơn đánh giá của tiệm, người bán cũng không nên im lặng đồng ý. Một câu như tiệm đánh giá món này nhu chủng tới băng, chưa tới băng chủng hoàn toàn, giữ cho hồ sơ bán ra khớp với điều tiệm thực sự tin.
Viết mô tả chất lượng có căn cứ
Khi muốn đưa chủng và màu vào lời rao, đi theo trình tự này để lời khen không vượt quá điều nhìn thấy:
- Viết tên đá và tình trạng xử lý trước, chép từ hồ sơ món.
- Quan sát món dưới ánh sáng trung tính, ghi lại độ trong, độ đều màu, vân, đốm.
- Chọn từ đánh giá thấp hơn một bậc nếu còn phân vân giữa hai bậc.
- Ghi đây là nhận xét của tiệm, kèm điều kiện ánh sáng.
- Đối chiếu với ảnh, video sẽ đăng; nếu ảnh không cho thấy điều chữ nói, sửa chữ.
- Nhờ một người khác trong tiệm đọc lại, hỏi người đó có thấy lời mô tả đúng với món không.
Chọn bậc thấp hơn khi phân vân nghe như tự làm thiệt mình. Thực tế, khách nhận món đẹp hơn lời tả thì vui, khách nhận món kém hơn lời tả thì quay lại. Lời tả thận trọng là cách rẻ nhất để có khách hài lòng.
Đặt tên riêng cho món, cho bộ sưu tập
Nhiều tiệm thích đặt tên gợi hình cho món hay bộ sưu tập: giọt sương, lá non, sen tím. Đó là cách làm hay, giúp món có cá tính và dễ nhớ. Nó không có gì sai miễn là tên gợi hình đi kèm tên đá và tình trạng xử lý, không thay chúng.
Tên gợi hình cũng không nên ngầm khẳng định chất lượng hay xuất xứ không có căn cứ. Một bộ sưu tập tên là đế vương cho những món màu xanh bình thường, hay tên Mandalay cho hàng chưa rõ nguồn, là đang dùng tên để nói điều tiệm không chứng minh được.
Tên gợi hình nên tránh hứa hẹn công dụng: những tên như bình an, chiêu tài có thể dùng như lời chúc mang tính văn hoá, nhưng mô tả đi kèm không được viết như thể món ngọc mang lại những điều đó. Nói về câu chuyện văn hoá thì được; hứa tác dụng thì không.
Câu hỏi thường gặp
Có giấy giám định nào ghi bậc chủng không?
Phần lớn giấy giám định chỉ kết luận loại đá và tình trạng xử lý. Một số nơi có thể ghi thêm nhận xét về màu hay độ trong, nhưng không có thang chủng thống nhất rộng rãi. Người bán không nên ngụ ý giấy xác nhận bậc chủng khi giấy không ghi.
Rao hàng B là băng chủng có sai không?
Nói món trông trong như băng thì có thể mô tả đúng vẻ ngoài, nhưng chữ băng chủng thường được hiểu là bậc kết cấu tự nhiên cao của jadeite chưa xử lý. Với hàng B, nên nói rõ đã tẩy và bơm keo ngay cạnh lời mô tả, hoặc tránh hẳn chữ chủng.
Làm sao biết món của mình đạt băng chủng hay chưa?
Không có phép đo chuẩn duy nhất. Người bán có thể so với các món đã được nhiều người trong nghề đánh giá, quan sát dưới ánh sáng trung tính, và khi phân vân thì chọn bậc thấp hơn. Ghi rõ đây là nhận xét của tiệm.
Chữ lục đế vương có nên dùng không?
Chỉ nên dùng khi món thực sự có màu xanh lục đậm, tươi, đều và độ trong tốt, vốn rất hiếm. Dùng chữ này cho mọi màu xanh đẹp khiến chữ mất nghĩa và khiến khách kỳ vọng sai về giá trị món hàng.
Mô tả màu trong bài đăng nên viết thế nào cho khớp ảnh?
Tả màu bằng từ cụ thể như xanh lục đậm, xanh nhạt, tím nhạt, ghi điều kiện ánh sáng khi quan sát, và chụp ảnh trong cùng điều kiện đó. Nếu ảnh không cho thấy điều lời tả nói, sửa lời tả chứ không chỉnh ảnh cho khớp.
Đặt tên bộ sưu tập là bình an, chiêu tài có vi phạm không?
Tên mang tính lời chúc văn hoá thường không có vấn đề. Vấn đề nằm ở lời quảng cáo đi kèm: nếu viết như thể món ngọc mang lại bình an hay tài lộc, đó là hứa công dụng không kiểm chứng được, trái tinh thần Luật Quảng cáo 2012 và dễ gây tranh chấp.